11 listopada uznawany za dzie\u0144 odzyskania przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci po 123 latach niewoli jest tak naprawd\u0119 dat\u0105 umown\u0105. Zrodzona w 1918 roku na nowo Polska nie mia\u0142a jeszcze ustalonych granic, kt\u00f3rych formowanie zaj\u0119\u0142o odradzaj\u0105cemu si\u0119 pa\u0144stwu przesz\u0142o dwa lata. W tym celu odby\u0142y si\u0119 plebiscyty w 1919 roku na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku, a w 1920 na Warmii i Mazurach. Z kolei o wschodnie granice trzeba by\u0142o walczy\u0107 z bolszewickim naje\u017ad\u017ac\u0105. Jednak ju\u017c od 1918 roku zacz\u0119li wraca\u0107 do kraju Polacy, kt\u00f3rzy przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, a tak\u017ce na jej skutek byli rozproszeni po rosyjskim imperium. Jak wygl\u0105da\u0142 ich powr\u00f3t? <\/strong><\/p>\n W rodzinnych archiwach mam dwie wstrz\u0105saj\u0105ce, nigdy niepublikowane relacje. Autork\u0105 pierwszej jest Jadwiga z Gorczyckich Tyblewska, rodzona siostra mojej praprababci Stanis\u0142awy Anny Sabiny z Gorczyckich Ruszczykowskiej. Jadwiga w 1914 roku wraz z rodzin\u0105 uciek\u0142a w g\u0142\u0105b Rosji z p\u0142on\u0105cego Kalisza niczym bohaterka \u201eNocy i dni\u201d Barbara Niechcic z powie\u015bciowego Kali\u0144ca. Wraz z m\u0119\u017cem Ignacym Tyblewskim, c\u00f3rkami, zi\u0119ciem i wnukiem zamieszkali niedaleko miasta Sumy w maj\u0105tku Roho\u017ana – dzi\u015b na terenie Ukrainy. Tam zasta\u0142a ich rewolucja pa\u017adziernikowa. Jadwiga w swoim pami\u0119tniku opisa\u0142a mi\u0119dzy innymi opowie\u015bci o bolszewikach, kt\u00f3rzy zn\u0119cali si\u0119 nad inteligencj\u0105 i niszczyli wszelkie dobra materialne jak np. ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3rych znaczenia nie byli w stanie zrozumie\u0107. Tam na obczy\u017anie, nied\u0142ugo po wkroczeniu na ten teren wojsk bolszewickich, w listopadzie 1918 umar\u0142 jej m\u0105\u017c. Sama Jadwiga wraz z c\u00f3rk\u0105 Zofi\u0105, zi\u0119ciem Franciszkiem Kokczy\u0144skim, wnukiem Juliuszem i niespe\u0142na roczn\u0105 wnuczk\u0105 Wand\u0105 zdecydowa\u0142a si\u0119 na powr\u00f3t do kraju pisz\u0105c po latach:<\/p>\n Nigdy nie zapomn\u0119 tej chwili, kiedy dojechali\u015bmy do granicy polskiej. Wszyscy przej\u0119ci wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 dla Boga, zacz\u0119li\u015bmy si\u0119 modli\u0107. Zdawa\u0142o mi si\u0119 to niemo\u017cliwe, \u017ce to ju\u017c Polska i nasze polskie wojska. Ja tym wi\u0119cej by\u0142am przera\u017cona, \u017ce my\u015bla\u0142am, i\u017c moim dzieciom zrobi\u0119 na wst\u0119pie przyjazdu do Polski k\u0142opot i zmartwienie swoj\u0105 \u015bmierci\u0105 Jechali\u015bmy bowiem do Wo\u0142oczysk\u00a0szos\u0105 brukowan\u0105 du\u017cymi kamieniami i tak mnie serce rozbola\u0142o, i\u017c by\u0142am pewna, \u017ce nie dojad\u0119 do Polski.<\/em><\/p>\n Najpierw\u00a0z naszymi dzie\u0107mi, nawet z nasz\u0105 male\u0144ka kruszyna w gor\u0105czce \u2013 Wandzi\u0105, zajechali\u015bmy do Ignasia (syna Jadwigi, kt\u00f3ry pracowa\u0142 jako in\u017cynier w kopalni w Czeladzi) 24.XII.1919 r. przyjecha\u0142 do nas do Sosnowca i zabra\u0142 na Piaski. Tam dosta\u0142am tyfusu plamistego, kt\u00f3rym zarazi\u0142am si\u0119 w drodze i moja ukochana siostra Maryla piel\u0119gnowa\u0142a nas z zaparciem siebie. By\u0142o ze mn\u0105 bardzo \u017ale. 7 stycznia ksi\u0105dz da\u0142 mi ostatnie olejem \u015bw. namaszczenie. Obok mnie r\u00f3wnocze\u015bnie le\u017ca\u0142 Igna\u015b na zapalenie p\u0142uc i hiszpank\u0119. By\u0142am b. chora, ale pami\u0119tam ka\u017cde krwi\u0105 spluni\u0119cie jego. P\u00f3\u017aniej zachorowa\u0142a Gienia i ma\u0142y ich Gieniu\u015b (dzieci Ignacego) na zapalenie oskrzeli. Zawsze sobie to m\u00f3wi\u0119, \u017ce je\u015bli przywie\u017ali\u015bmy im hiszpank\u0119, to w tym mieszkaniu by\u0142o jeszcze nasze szcz\u0119\u015bcie, bo u Ignasia nikt do nas nie mia\u0142 pretensji. Ignasiowie byli wdzi\u0119czni, \u017ce\u015bmy do nich najpierw przyjechali. Teraz strach mnie przejmuje, \u017ce mog\u0142am si\u0119 rozchorowa\u0107 gdzie\u015b u kogo\u015b innego i komu\u015b narobi\u0107 strachu i ambarasu.<\/em><\/p>\n (\u2026) szare t\u0142umy naszych rodak\u00f3w wystawionych na pastw\u0119 tak zwanych \u201eCzerezwyczajek i osobnych oddzia\u0142\u00f3w\u201d obficie zabarwiaj\u0105cych bledn\u0105cy sztandar rewolucji szkar\u0142atem krwi i ciemi\u0119\u017conego z sterroryzowanego ludu, zacz\u0119\u0142y si\u0119 ucieka\u0107 do miast oblegaj\u0105cych sowieckie urz\u0119dy ewakuacyjne registruj\u0105c si\u0119 i oczekuj\u0105c pierwszych transport\u00f3w do ukochanej ziemi Rodzicielki.<\/em> W przysz\u0142ym roku minie sto lat od momentu, gdy Polska zacz\u0119\u0142a pojawia\u0107 si\u0119 na mapie Europy, kszta\u0142tuj\u0105c swoje granice. Doczeka\u0142o jej pi\u0105te pokolenie, ale zobaczyli na w\u0142asne oczy nie wszyscy. Historycy spieraj\u0105 si\u0119 o dok\u0142adnie liczby, ale szacuj\u0105, \u017ce do odrodzonego jak Feniks z popio\u0142\u00f3w kraju zza wschodniej granicy wr\u00f3ci\u0142 co dziesi\u0105ty Polak.<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/piekarscy.com.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/02\/jadwiga-z-gorczyckich-tyblewska.jpg\")
<\/a>\u201eo 12 godz. w po\u0142udnie by\u0142y ju\u017c tak alarmuj\u0105ce wie\u015bci, \u017ce bolszewicy nadci\u0105gaj\u0105, i\u017c wyjechali\u015bmy natychmiast na dworzec kolei, a na drugi dzie\u0144 21 listopada w rocznic\u0119 \u015bmierci mojego m\u0119\u017ca, o 4-ej godzinie po po\u0142udniu wyruszy\u0142 poci\u0105g z nami do Charkowa. Zabrali nas, naszego w\u0142a\u015bciciela cukrowni Prianisznikowa i plenipotenta Otto, oficerowie Denikina. Odt\u0105d my\u015bleli\u015bmy tylko, jak si\u0119 wydosta\u0107 do Kraju, gdy\u017c ju\u017c uciekali\u015bmy nieraz, ale powr\u00f3t do Kraju nie by\u0142 taki \u0142atwy. Na poci\u0105g biletu dosta\u0107 nie by\u0142o mo\u017cna. Po tygodniu blisko siedzenia w Charkowie, wyruszyli\u015bmy do Polski, nie wiedz\u0105c, kt\u00f3r\u0105 drog\u0105 si\u0119 dostaniemy. Podr\u00f3\u017c ta trwa\u0142a kilka tygodni i by\u0142a ona dla mnie czy\u015b\u0107cem na ziemi. Ca\u0142y czas patrzy\u0142am na straszne um\u0119czenie fizyczne i moralne tak drogich mi os\u00f3b. Oboje Franusiowie my\u015bleli tylko o dzieciach i o mnie. Sami byli zawsze na ostatnim planie. Franu\u015b kilka tygodni literalnie si\u0119 nie po\u0142o\u017cy\u0142, spa\u0142 siedz\u0105c. Zochna to samo. Dzieci oboje byli ci\u0119\u017cko chorzy, w zimie, w niewygodzie, zadymionym wagonie towarowym, gdzie nas by\u0142o 23 osoby, a\u00a0jednej strasznej nocy jeszcze kilkunastu opryszk\u00f3w owszawionych, przypominaj\u0105cych kator\u017cnik\u00f3w.<\/em><\/p>\n<\/a> Jadwiga wr\u00f3ci\u0142a do Polski zanim wybuch\u0142a wojna polsko-bolszewicka, kt\u00f3ra na d\u0142u\u017cszy czas odci\u0119\u0142a rodak\u00f3w od odradzaj\u0105cej si\u0119 ojczyzny. Ich powr\u00f3t by\u0142 mo\u017cliwy dopiero po ko\u0144cz\u0105cym j\u0105 traktacie ryskim. By\u0142 to jednak powr\u00f3t o wiele tragiczniejszy od tego, co opisa\u0142a Jadwiga. Jednym z wracaj\u0105cych by\u0142 m\u00f3j dziadek Bronis\u0142aw Piekarski. Wraca\u0142 na prze\u0142omie lat 1921\/1922 z Baku niczym bohater \u201ePrzedwio\u015bnia\u201d Cezary Baryka. W drodze powrotnej towarzyszy\u0142 mu rodzony brat Czes\u0142aw Piekarski. Obaj m\u0142odzie\u0144cy (jeden dwudziesto-, a drugi dziewi\u0119tnastoletni) nie mogli wr\u00f3ci\u0107 do rodzinnej Warszawy, bo nie mieliby si\u0119 tam gdzie zatrzyma\u0107. Ich ojciec Ludwik Piekarski z matk\u0105 Zofi\u0105 z Ruszczykowskich i m\u0142odszym bratem Zbigniewem wracali do kraju statkiem przez Morze Czarne. Ca\u0142a rodzina um\u00f3wi\u0142a si\u0119 na spotkanie w Koniecpolu. Tam wszystkich oczekiwa\u0142a babka, te\u015bciowa i matka w jednej osobie, czyli Stanis\u0142awa Anna Sabina z Gorczyckich Ruszczykowska. Dziadek sw\u00f3j powr\u00f3t opisa\u0142 na czterech stroniczkach. Te zapisane drobnym maczkiem notatki s\u0105 wstrz\u0105saj\u0105cym \u015bwiadectwem tego co widzia\u0142. Dowodem na to, \u017ce nie wszyscy nasi rodacy mieli szcz\u0119\u015bcie i dotarli do kraju cali i zdrowi.<\/p>\n Zdawa\u0142o by si\u0119 \u017ce nic prostszego by\u0107 nie mo\u017ce jak po za\u0142atwieniu wszystkich formalno\u015bci zwi\u0105zanych z kontrol\u0105 dokument\u00f3w maj\u0105c\u0105 trwa\u0107 w my\u015bl uk\u0142adu o repatriacji zaledwie 20 dni i og\u0142osi\u0107 spisy i po na\u0142adowaniu do echelon\u00f3w wys\u0142a\u0107 rodak\u00f3w naszych na zach\u00f3d ku Polskiej granicy.
\nLecz w\u0142adze sowieckie nic i nigdy nie robi\u0105 we wskazanym terminie.
\nPodobnie rzecz si\u0119 przedstawia i w wypadku repatrjacji. Rodacy nasi pozbawieni wszelkiej opieki, albowiem delegacje polskie w Moskwie, Charkowie i Kijowie s\u0105 wprost bezsilne wobec ignoruj\u0105cych je w\u0142adz sowieckich, zmuszeni s\u0105 wyczekiwa\u0107 ca\u0142emi miesi\u0105cami a\u017c grupa demagog\u00f3w-biurokrat\u00f3w raczy wzi\u0105\u0107 na siebie prac\u0119 przejrzenia spis\u00f3w i zatwierdzania takowych, otwieraj\u0105c wym\u0119czonym i wyzbytym z mienia rodakom perspektyw\u0119 oczekiwania \u0142aski wys\u0142ania ich do ojczyzny.
\nOczekiwanie na za\u0142atwienie spis\u00f3w i na\u0142adowania do echelon\u00f3w trwa po 3-4 miesi\u0119cy w warunkach przechodz\u0105cych poj\u0119cie ludzkie.
\nRepatrianci pomieszczani przez w\u0142adze ewakuacyjne do starych budowanych jeszcze za czas\u00f3w caratu drewnianych nawp\u00f3\u0142 rozwalonych barak\u00f3w, absolutnie nieopalanych i posiadaj\u0105cych cz\u0119sto zamiast okien plecionki z li\u015bci mr\u0105 setkami z g\u0142odu, ch\u0142odu i chor\u00f3b zaka\u017anych tak, \u017ce wypadki wymierania ca\u0142ych rodzin z\u0142o\u017conych cz\u0119sto z 7-8 os\u00f3b sta\u0142y si\u0119 rzecz\u0105 stoj\u0105c\u0105 na porz\u0105dku dziennym, a co gorsza zostaj\u0105 cz\u0119sto 4-5 letnie sieroty skazane wskutek swej niezaradno\u015bci na \u015bmier\u0107 jeszcze straszniejsz\u0105 bo \u015bmier\u0107 z g\u0142odu. Podobne dramaty przesta\u0142y ju\u017c wzrusza\u0107 serca towarzysz\u00f3w niedoli.
\n<\/em>Wbrew \u201eUk\u0142adowi o Repatrjacji\u201d prawie \u017ce nie karmieni albowiem tylko dzieci i wdowy otrzymuj\u0105 od czasu do czasu bo zaledwie 2-3 razy tygodniowo obiad z\u0142o\u017cony z talerza rozgotowanej w wodzie kaszy i \u00bd funta chleba ze s\u0142om\u0105 sieczka i patykami przywo\u017conego nieraz na wozie s\u0142u\u017c\u0105cym zarazem i do wywo\u017cenia trup\u00f3w bez trumien, cz\u0119sto os\u00f3b umar\u0142ych na choroby zaka\u017ane, rodacy nasi zmuszani s\u0105 wyprzedawa\u0107 resztki mienia swego ocala\u0142ego od rekwizycji \u015bci\u015blej grabie\u017cy wszechw\u0142adnej krwawej czerezwyczajki, paj\u0105kom w ludzkiej postaci \u2013 \u017cydom, p\u0142ac\u0105cym cz\u0119sto zaledwie 1\/5 cz\u0119\u015b\u0107 warto\u015bci.
\nPomimo szerz\u0105cych si\u0119 chor\u00f3b zaka\u017anych jak tyfus plamisty, brzuszny, czerwonka itp. Repatrianci pozbawieni s\u0105 opieki lekarskiej, albowiem lekarze sowieccy maj\u0105cy za obowi\u0105zek leczenie tak zwanej (nieczytelne) swo\u0142oczy, ograniczaj\u0105 si\u0119 do zajrzenia przez okna baraku do \u015brodka i rzucenia kr\u00f3tkiego zapytania \u201ebolen\u201d i nast\u0119puj\u0105cego po otrzymaniu twierdz\u0105cej odpowiedzi rozkazu \u201ew bolnicu\u201d.
\nSzpitale sowieckie przeznaczone dla repatriant\u00f3w najzupe\u0142niej nieopalane, pozbawione niezb\u0119dnych miejsc do za\u0142atwiania potrzeb fizycznych cz\u0142owieka, utrzymane w warunkach nie odpowiadaj\u0105cych najhumanitarniejszym wymaganiom higieny, pozbawione szpitalnej bielizny i niezb\u0119dnych lekarstw nazywane przez rodak\u00f3w naszych \u201eprzedsionkiem \u015bmierci\u201d budz\u0105 strach paniczny, tak \u017ce umieszczanie chorych stan zdrowia kt\u00f3rych wymaga cz\u0119sto troskliwej opieki lekarskiej odbywa si\u0119 si\u0142\u0105.
\n<\/a>Nic te\u017c dziwnego \u017ce zdarzaj\u0105 si\u0119 wypadki ucieczki chorych maj\u0105cych do 40 stopni gor\u0105czki w mrozy dochodz\u0105ce do 30 stopni z tak utrzymanego szpitala w jednej bieli\u017anie spowrotem do kozak\u00f3w gdzie temperatura rzadko kiedy bywa wy\u017csza od 10 stopni poni\u017cej zera.
\nJako widomy skutek podobnie troskliwej opieki lekarskiej daj\u0105 si\u0119 widzie\u0107 odbywaj\u0105ce si\u0119 3-4 razy a nawet wi\u0119cej pogrzeby na widok kt\u00f3ry serce si\u0119 \u015bciska z \u017calu i rozpaczy.
\nTrup rzucony na saneczki ci\u0105gnione to przez ojca to przez matk\u0119, siostr\u0119 lub brata a cz\u0119sto przez ma\u0142e dzieci to licz\u0105ce najwy\u017cej 10 lat, nakryty p\u0142achta z le\u017c\u0105c\u0105 na niej \u0142opat\u0105 i toporem i zamiataj\u0105cy \u015bnieg go\u0142emi pi\u0119tami przedstawia obraz n\u0119dzy i rozpaczy, na widok kt\u00f3rego cz\u0142owiek zaciska tylko pi\u0119\u015bci gniewie bezsilnym na w\u0142adze sowieckie stawiaj\u0105ce rodak\u00f3w naszych nar\u00f3wni a nawet ni\u017cej od bydl\u0105t.
\n<\/a>Nic te\u017c dziwnego, \u017ce skazani na \u017cycie w tak okropnych warunkach rodacy nasi umieraj\u0105 tysi\u0105cami u\u017cy\u017aniaj\u0105c ko\u015b\u0107mi swemi ziemi\u0119 na obczy\u017anie, tak \u017ce nareszcie kiedy bezduszny biurokrata sowiecki zatwierdzi spisy i te zostaj\u0105 og\u0142oszone, po\u0142owa ludzi z danych spis\u00f3w albo wymar\u0142a albo jest tak ci\u0119\u017cko chora \u017ce jecha\u0107 pomimo najszczerszych ch\u0119ci nie mo\u017ce.
\nAle z nadej\u015bciem spis\u00f3w jeszcze niedola rodak\u00f3w naszych si\u0119 nie ko\u0144czy. Jeszcze maj\u0105 przed sob\u0105 oczekiwanie na wagony kt\u00f3rych w\u0142adze sowieckie prawie \u017ce im da\u0107 nie mog\u0105 albowiem wszystkie stacje s\u0105 wprost zawalone wagonami ale rozbitymi doszcz\u0119tnie.
\nWagony towarowe kt\u00f3rymi jad\u0105 nasi rodacy cz\u0119sto po dwa do trzech tysi\u0119cy wiorst do ostatniego czasu wcale nie by\u0142y opalane tak \u017ce podczas mroz\u00f3w dochodz\u0105cych w Bolszewji do 40 stopni zdejmowano na wi\u0119kszych stacjach z echelon\u00f3w licz\u0105cych do 2000 os\u00f3b po 20 trup\u00f3w.
\n<\/a>Nareszcie zdziesi\u0105tkowani, wyzbyci z mienia i pieni\u0119dzy zm\u0119czeni moralnie i zrujnowani materialnie rodacy nasi przybywaj\u0105 do Kraju oczekuj\u0105c w pierwszych dniach pobytu swego w Polsce pomocy.
\nI pomoc ta zosta\u0142a zorganizowana na grosz publiczny.
\nAle dla rozszerzenia tej pomocy jest nieodzowna szeroka i nieustaj\u0105ca ofiarno\u015b\u0107 publiczna.
\nW takim to celu zosta\u0142a og\u0142oszona z inicjatywy marsza\u0142ka sejmu Wojciecha Tr\u0105mpczy\u0144skiego dwutygodni\u00f3wka na repatryjant\u00f3w kiedy wszyscy obywatele z\u0142o\u017c\u0105 grosz wdowi na powracaj\u0105cych z przedsionka piekie\u0142 rodak\u00f3w.
\nI trzeba przyzna\u0107, \u017ce pomoc ta zorganizowana na tak ma\u0142e jak dotychczas \u015brodki d\u017awigaj\u0105ce z n\u0119dzy naszych braci rodak\u00f3w, \u017ce Rodacy nasi po przybyciu do R\u00f3wnego i Baranowicz\u00f3w s\u0105 karmieni i zaopatrzeni w odzie\u017c, cz\u0119sto nawet wspomagani pieni\u0119\u017cnie tak \u017ce po przybyciu na miejsce sta\u0142ego zamieszkania mog\u0105 wzi\u0105\u0107 si\u0119 do pracy uczciwej i stan\u0105\u0107 w szeregu z reszt\u0105 Rodak\u00f3w aby pracowa\u0107 nad odbudowaniem zrujnowanej przez po\u017cog\u0119 wojny europejskiej i najazd hord bolszewickich ukochanej nam Ojczyzny.<\/em><\/p>\n